Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, Britain, UK) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Zjednoczonego Królestwa wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej.

 

 

Terytoriami zależnymi od Zjednoczonego Królestwa są: Gibraltar, Anguilla, Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Falklandy, Georgia Południowa i Sandwich Południowy, Kajmany, Montserrat, Turks i Caicos, Św. Helena, Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego i Pitcairn. Zjednoczone Królestwo jest również członkiem-założycielem Wspólnoty Narodów zrzeszającej byłe kolonie, dominia i inne posiadłości brytyjskie, wchodzi także w skład G8. Należy do Rady Bezpieczeństwa ONZ, w której posiada prawo veta. Zjednoczone Królestwo to jedno z głównych mocarstw obecnych czasów. Jej siły zbrojne stacjonują w 80 krajach świata (największe stałe garnizony są w Niemczech, na Cyprze, na Falklandach, w Gibraltarze i w Kanadzie). Zjednoczone Królestwo posiada również ok. 200 głowic atomowych. Kraj ten jest również zaliczany do najbardziej wpływowych w Unii Europejskiej.

 

 

Kraj wysoko rozwinięty, jedna z potęg gospodarczych świata (ok. 4% produktu świat.); kolebka nowoczesnego przemysłu (miejsce pierwszego w dziejach zastosowania turbiny parowej, pieca hutniczego, maszyny tkackiej, pierwszych kolei i wielu innych wynalazków); podstawą gospodarki początkowo wydobycie węgla, produkcja stali i przem. bawełniany; pod koniec XIX w. największa potęga przem. świata, dostarczająca 40% świat. produkcji; systematyczny spadek znaczenia w XX w. z wielu przyczyn, m.in. wskutek wyczerpywania się złóż węgla, przegrywania konkurencji z gospodarką USA i Niemiec, utraty kolonii po II woj. świat. (które stanowiły nieograniczony rynek zbytu), spadku zysków z transportu morskiego w związku z rozbudową floty przez wiele krajów, odpływem kapitałów do państw o korzystniejszych systemach podatkowych, długotrwałym izolowaniem się od procesów integracyjnych z Europą Zach., spadkiem konkurencyjności bryt. gospodarki w niemałym procencie pozostającej do lat 70. w rękach państwa (m.in. energetyka, transport kol., dystrybucja gazu, telekomunikacja, hutnictwo żelaza, część kopalń węgla, łącznie ok. 15-20% wartości produkcji). Od lat 80. zmiany polit. i gosp., zbliżenie z USA i Europą Zach., liberalizacja systemu ekon. (zwł. za rządów Margaret Thatcher); nadal ważne znaczenie przem. wydobywczgo, na pierwszym miejscu wydobycie ropy naft. i gazu ziemnego ze złóż odkrytych w bryt. części szelfu M. Północnego (zasoby szacowane na ok. 0,5 mld t); dwa gigantyczne międzynar. koncerny naftowe: bryt.-hol. Royal Dutch Shell (drugie, po General Motors, przedsiębiorstwo przem. świata; roczne obroty w 1994 wyniosły 108 mld dol.) oraz British Petroleum, obecny m.in. w Zat. Perskiej (58 mld dol.); nadal spore, choć malejące, znaczenie wydobycia węgla kam. (ok. 90 mln t rocznie); nadto - rud żelaza, soli kam. i potasowej, gipsu, kaolinu, wapieni, piaskowców, granitów; bilans energetyczny w 72% pokryty przez elektrownie cieplne, 28% przez jądrowe; przemysł o wyjątkowej koncentracji w rękach wielkich koncernów, m.in. rozwinięty maszynowy i metalowy, zwł. samochodowy (British Leyland, British Motor Holdings, Ford-Dagenham, Chrysler-Rostes ze sporym udziałem kapitału amer.; roczna produkcja 1994 - ok. 1,5 mln sztuk sam. osobowych, 230 tys. ciężarowych), lotniczy (koncern British Aerospace wytwarzający m.in. samoloty cywilne i wojskowe, helikoptery, rakiety), stoczniowy, środków transportu kolejowego, produkcja obrabiarek, maszyn górniczych, urządzeń wydobywczych, energetycznych, hutniczych, włókienniczych; rozwinięty przem. chemiczny (koncern Imperial Chemical Industries) i petrochemiczny (moc przerobowa rafinerii ok. 120 mln t.), karbochemia, produkcja nawozów azotowych i fosforowych, kwasu siarkowego, kauczuku syntetycznego, lekarstw, włókien sztucznych, gumy (opony, dętki); rozwinięty przem. elektroniczny (telewizory, komputery, maszyny biurowe, sprzęt gospodarstwa domowego), koncern General Electric; wysoko rozwinięte hutnictwo żelaza, o tradycjach sięgających połowy XVIII w., wykorzystujące m.in. złom importowany, wytwarzające ok. 16 mln t stali rocznie, nadto huty aluminium, miedzi, ołowiu i cynku; w recesji od lat 80. najstarsza gałąź bryt. przemysłu - włókiennictwo, wiele zakładów w tradycyjnych ośr. w likwidacji, m.in. w Manchesterze, Leeds, Liverpoolu, w ślad za tym spadek znaczenia przem. odzieżowego; spory przem. poligraficzny, papierniczy, drzewny, skórzany i spoż. (w znacznym stopniu wykorzystujący importowane towary "kolonialne", własnego rodowodu rozwinięta produkcja whisky), m.in. bryt.-hol. koncern Unilever (41 mld dol. obrotów); duża koncentracja kapitału, ponad 80% w rękach Banku Anglii (zał. 1694, upaństwowionego 1946) i 4 wielkich banków prywatnych (Midland Bank, Lloyds Bank, National Westminster, Barclays Bank); gł. ośr. przem. w centrach metropolitarnych, zwł. w Basenie Londyńskim, słabiej rozwinięte regiony to Płn. Irlandia, Płn. Szkocja, płn. Anglia i płn. Walia. Rolnictwo odgrywa drugorzędną rolę w gospodarce W.B. (zatrudnienie poniżej 2% - 1991), użytki rolne zajmują ponad 72% pow. kraju, z tego łąki i pastwiska w Anglii zajmują 40%, w Walii i Irlandii Płn. 60%, a w Szkocji - 75%, stąd dominuje hodowla owiec (29 mln sztuk - 1994), bydła, gł. mlecznego (12 mln sztuk, wysoko cenione w świecie odmiany), nadto trzody chlewnej i drobiu; uprawa pszenicy, jęczmienia, owsa, buraków cukrowych, ziemniaków, chmielu (3 miejsce w Europie), rzepaku; rozwinięte warzywnictwo, sadownictwo (truskawki, jabłonie, grusze), ogrodnictwo; wysoki poziom mechanizacji rolnictwa, w strukturze własności ziemi dominują farmy wielkości powyżej 20 ha o wyraźnej specjalizacji produkcyjnej; rozwinięte rybołówstwo przybrzeżne i dalekomorskie, sporego znaczenia zwł. w Szkocji. Rozwinięta turystyka zagr. (ok. 15 mln gości rocznie) i krajowa, szczególną atrakcją Londyn ze średniowieczną twierdzą Tower, pałacem królewskim Buckingham i opactwem Westminster, sławnymi muzeami British Museum i National Gallery; nadto inne stare miasta, jak Edynburg, Canterbury, York, Oxford, Cambridge, Stratford (miejsce dorocznych festiwali szekspirowskich); licznie także odwiedzane góry Szkocji, Kornwalia, wyspy Man i Wight. Najwyższą instytucją naukową, zał. 1660, jest Tow. Królewskie w Londynie, w randze akad. nauk; podobny status posiadają Król. Akad. Sztuki w Londynie (zał. 1768), Akad. Bryt. w Londynie (zał.1901), Tow. Król. w Edynburgu (zał. 1783), Szkocka Akad. Król. w Edynburgu (zał. 1826); Tow. Król. w Londynie nie prowadzi bezpośrednio badań, a jako korporacja uczonych jedynie współpracuje ze środowiskami naukowymi, opiniuje projekty badawcze, granty, subwencje itp.; 79 uniw. cieszących się wielowiekową, rozległą autonomią, najstarsze Oxford i Cambridge z przełomu XII-XIII w., St. Andrews (zał. 1410) Glasgow (1451), Aberdeen (1494), Edynburg (1583); specyfika bryt. polega na prowadzeniu przez uniw., obok dydaktyki, rozległych badań podstawowych i stosowanych oraz na wyłącznym prawie do nadawania tytułów naukowych; 35 politechnik, liczne inne szkoły wyższe, artystyczne (m.in. Royal Academy of Music zał. 1822, Royal College of Art zał. 1837), medyczne, rolnicze, ekonomiczne, innych specjalności (m.in. Royal Military Academy zał. 1741, Royal Naval College zał. 1873, Royal Academy School zał. 1768); instytucje nauk. zatrudniają ok. 0,5 mln osób. Sieć komunikacyjna b. dobrze rozwinięta, 159 km dróg kołowych na 100 km2 (jeden z najwyższych wskaźników w świecie), w tym 3259 km autostrad; wysoki poziom motoryzacji (379 samochodów osobowych na 1000 mieszk.); systematycznie maleje znaczenie transportu kolejowego, którego W.B. była pionierem (pierwsza linia na świecie Stockton-Darlington wybudowana 1825), jego udział w przewozach towarowych 1992 wyniósł 7%, a na przestrzeni lat 1965-92 ubyło 7,5 tys. km linii kol.; malejąca także ranga transportu morskiego; na przełomie XIX i XX w. tonaż bryt. floty handlowej dorównywał tonażowi wszystkich pozostałych flot świata; jeszcze 1939 największa flota świata, 1966 już tylko 13% tonażu światowego, 1994 - 8 miejsce w świecie; ok. 300 portów, największe: Londyn (drugi w Europie, po Rotterdamie), Liverpool, Southampton, Bristol, Milford Haven, Swansea, Glasgow, Newcastle upon Tyne; rozwinięta żegluga kabotażowa i promowa (liczne linie łączące Anglię z Irlandią Płn., Szkocję z Hebrydami i Szetlandami, a także W.Brytanię z Francją na trasach Dover-Calais i Portsmouth-Hawr); nadto od 1994 podmorski tunel kol. tzw. Eurotunel na trasie Calais-Dover; ok. 4 tys. km śródlądowych dróg wodnych, w znacznym stopniu niewykorzystywanych (m.in. Kanał Manchesterski, Leeds-Liverpool, Tamiza-Severn); w rozbudowie transport rurociągowy, zwł. z płn.-wsch. Szkocji do płd. Anglii; rozwinięty transport lotniczy międzynar. - za pośrednictwem linii British Airways - i wewn., ponad 60 portów lotn., największe: Heathrow pod Londynem - (3 w świecie pod względem liczby pasażerów, 1993 - ponad 47 mln), Manchester, Glasgow; wysoki poziom telefonizacji.